Criminologist: गुन्हेगारांचे मन वाचणारा क्रिमिनोलॉजिस्ट कसा होतो?

Criminologist: आजचे समाज अधिकाधिक जटिल होत चला आहे. अपराध, गुन्हेगारीचा मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था यांची गहन समज असणारे विशेषज्ञ आज समाजाला अत्यंत आवश्यक आहेत. क्रिमिनोलॉजिस्ट (गुन्हेशास्त्री) हा एक उदीयमान आणि अत्यंत सन्मानास्पद व्यवसाय आहे, जो आपल्या देशातही दिनेंदिन मांडणीवर वाढ करत आहे. जर तुम्हाला न्याय, विज्ञान, मानस विज्ञान आणि गुन्हेशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये आवेड आहे, तर क्रिमिनोलॉजी हा तुमच्यासाठी परिपूर्ण करिअर पर्याय असू शकतो. या विस्तृत मार्गदर्शकात, आम्ही क्रिमिनोलॉजिस्ट कसा होणे, कोणते शिक्षण आवश्यक आहे, कोणते कौशल्य विकसित करायचे आणि या क्षेत्रात भारतात कोणते नोकरीचे संधी आहेत हे सर्व तपशील समजून देणार आहोत.

क्रिमिनोलॉजी म्हणजे काय? परिभाषा आणि मूलभूत समज

क्रिमिनोलॉजी हा एक अंतर्विषयक विज्ञान आहे जो अपराधांच्या कारणांचा, अपराधीच्या वर्तनाचा, समाजावरील त्याच्या परिणामांचा आणि गुन्हेगारी रोखण्याच्या पद्धतींचा अभ्यास करतो. हे केवळ एक व्यावहारिक विषय नाही, तर मनोविज्ञान, समाजशास्त्र, कानून आणि बायोलॉजी यांचा एक अनन्य मिश्रण आहे.

क्रिमिनोलॉजिस्ट हा केवळ गुन्हेगारांचे मन वाचणारा व्यक्ती नसतो, तर तो एक प्रशिक्षित पेशेवर आहे जो:

• अपराधांची नमुने ओळखतो आणि भविष्यातील गुन्हेगारीच्या संभाव्यतेचा अंदाज लावतो
• गुन्हे सोडवण्यात पोलिस आणि न्याय यंत्रणेला मदत करतो
• अपराधीचे व्यक्तिमत्व आणि मनस्तत्व अभ्यास करतो
• कानूनी साक्ष्य विश्लेषण करतो आणि न्यायालयांत सहाय्य करतो
• गुन्हेगारीच्या प्रतिबंधकाच्या नीती तयार करण्यात मदत करतो

माझ्या अनुभवानुसार, या क्षेत्रातील सर्वोत्तम पेशेवर वे असतात जे केवळ सैद्धांतिक ज्ञानच नाहीतर वास्तविक जीवनातील व्यावहारिक कौशल्यही विकसित करतात.

CBI Officer: अधिकारी होण्याचं स्वप्न? हे जाणून घ्या!

क्रिमिनोलॉजिस्ट बनण्यासाठी शैक्षणिक योग्यता

१२वीनंतर उपलब्ध पर्याय

अगर तुम्ही १२वी उत्तीर्ण झालात, तर क्रिमिनोलॉजीच्या क्षेत्रात प्रवेश करण्यासाठी तुमच्याकडे अनेक मार्ग आहेत:

शिक्षण पर्याय	कालावधी	पात्रता	अनुमानित खर्च
डिप्लोमा इन क्रिमिनोलॉजी	६-१२ महिने	१२वी उत्तीर्ण	₹5,000 – ₹50,000
बॅचलर ऑफ आर्ट्स (BA) क्रिमिनोलॉजी	३ वर्ष	१२वी (आर्ट्स/कॉमर्स/सायन्स)	₹6,000 – ₹3,20,000
बॅचलर ऑफ साइंस (BSc) क्रिमिनोलॉजी	३-४ वर्ष	१२वी सायन्स (PCB/PCM)	₹50,000 – ₹2,00,000
सर्टिफिकेशन कोर्सेस	३-६ महिने	१२वी उत्तीर्ण	₹10,000 – ₹2,00,000

पदव्योत्तर (Master’s) पाठ्यक्रम

बॅचलर्स पूर्ण केल्यानंतर, तुम्ही पुढील विशेषीकृत पदव्योत्तर कोर्सेस करू शकता:

• Master of Arts (MA) इन क्रिमिनोलॉजी
• Master of Science (MSc) इन फोरेन्सिक साइंस अँड क्रिमिनोलॉजी
• Master of Laws (LLM) इन क्रिमिनल लॉ अँड क्रिमिनोलॉजी
• MBA इन फोरेन्सिक लॉ

या सर्व कोर्सेसचा कालावधी सामान्यतः १-२ वर्षे असतो.

प्रवेश प्रक्रिया आणि पात्रता मानदंड

डिप्लोमा कोर्समध्ये प्रवेश

डिप्लोमा क्रिमिनोलॉजी कोर्समध्ये प्रवेश मुख्यतः योग्यतेच्या आधारावर होतो. बहुतेक संस्थांनी कोणत्याही प्रवेश परीक्षेचा आयोजन केला जात नाही. आपल्याला फक्त १२वी उत्तीर्ण होणे आवश्यक आहे.

आवश्यक कागदपत्रे:

• १२वी प्रमाणपत्र
• आधार कार्ड
• अधिवास प्रमाणपत्र (आवश्यकतेनुसार)
• जन्मतारीख प्रमाणपत्र
• तीन पासपोर्ट साइज फोटो

स्नातक कोर्समध्ये प्रवेश

BA आणि BSc क्रिमिनोलॉजीमध्ये प्रवेश दोन प्रकारे होतो:

१. योग्यता आधारित (Merit-Based): काही विद्यापीठे आणि संस्थांनी १२वीच्या गुणांच्या आधारावर थेट प्रवेश देतात. यात आपल्याला कुणी परीक्षा देऊ लागत नाही.

२. प्रवेश परीक्षा आधारित (Entrance Exam-Based): मुख्य विद्यापीठ आणि प्रतिष्ठित संस्थांनी आपली स्वतःची प्रवेश परीक्षा घेतात. या परीक्षेत सामान्य बुद्धिमत्ता, विश्लेषणात्मक कौशल्य, रीजनिंग आणि English/Marathi भाषा परीक्षा असतात.

न्यूनतम पात्रता मानदंड:

श्रेणी	न्यूनतम गुण
सामान्य (General)	५०% किंवा १२वीत ५०%
आरक्षित (SC/ST/OBC)	४५% – ५०%
दिव्यांग (PwD)	४०% – ४५%

Air Traffic Controller: एअर ट्रॅफिक कंट्रोलर बनण्यासाठी काय लागतं? स्टेप बाय स्टेप सांगतो – २०२६

क्रिमिनोलॉजिस्ट बनण्यासाठी आवश्यक कौशल्य

क्रिमिनोलॉजीमध्ये यशस्वी होण्यासाठी केवळ शैक्षणिक योग्यता पर्याप्त नाही. तुम्हाला काही विशेष व्यक्तिगत आणि व्यावसायिक कौशल्य विकसित करायचे आहेत:

१. विश्लेषणात्मक चिंतन (Analytical Thinking)

अपराधांच्या नमुन्यांचा विश्लेषण करणे, साक्ष्यांचा अभ्यास करणे आणि तार्किक निष्कर्ष काढणे हे क्रिमिनोलॉजिस्टचे मूल काम आहे.

२. मनोविज्ञान संबंधित समज (Psychological Understanding)

गुन्हेगारांचे मन समजणे, त्यांच्या व्यवहारातील नमुने ओळखणे, अपराधीच्या मनोवृत्तीचा अभ्यास करणे यासाठी तुम्हाला गहन मनोविज्ञान ज्ञान असायला हवे.

३. कानूनी ज्ञान (Legal Knowledge)

भारतीय दंड संहिता (IPC), क्रिमिनल प्रोसिजर कोड (CrPC), फोरेन्सिक नियम आणि इतर कानूनी घटकांचा विस्तृत ज्ञान अपरिहार्य आहे.

४. तांत्रिक कौशल्य (Technical Skills)

आधुनिक काळात क्रिमिनोलॉजिस्टला पुढील तांत्रिक कौशल्य हवेत:

• डिजिटल फोरेन्सिक्स – सायबर गुन्हेशास्त्र समजणे
• डेटा विश्लेषण – अपराध आंकड़े आणि सांख्यिकी विश्लेषण
• फोटोग्राफी आणि डॉक्यूमेंटेशन – गुन्हे स्थळाचा योग्य दस्तऐवज तयार करणे
• कंप्युटर साक्षरता – SPSS, GIS मैपिंग, डेटा प्रोसेसिंग सॉफ्टवेअर

५. संवाद कौशल्य (Communication Skills)

न्यायालयांत साक्ष्य सादर करणे, पोलिसांना अहवाल देणे, गवाहीचे साक्षांकार घेणे यासाठी स्पष्ट संवाद आवश्यक आहे.

६. अनुभवशील बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence)

गुन्हे की सीमा, पीडित परिवारांशी संवाद, तणावपूर्ण परिस्थितीत शांत राहणे यासाठी भावनिक संतुलन महत्वाचा आहे.

७. संशोधन कौशल्य (Research Skills)

अपराध संशोधन, केस स्टडी, पेपर प्रकाशन आणि एकेडमिक योगदान साठी मजबूत संशोधन कौशल्य आवश्यक आहे.

क्रिमिनोलॉजीचा अभ्यास क्रम – मुख्य विषय

एक संपूर्ण क्रिमिनोलॉजी पाठ्यक्रमात आपल्याला खालील विषय पढावले जातात:

1. अपराधशास्त्राचा परिचय – क्रिमिनोलॉजीचा इतिहास, सिद्धांत, विकास
2. गुन्हेशास्त्रीय मनोविज्ञान – अपराधी मानसिकता, व्यक्तिमत्व विश्लेषण
3. भारतीय दंड संहिता (IPC) – गुन्हे, दंड, कानूनी प्रावधान
4. फोरेन्सिक विज्ञान – भौतिक साक्ष्य, रासायनिक विश्लेषण
5. न्याय प्रणाली आणि कानून – क्रिमिनल प्रोसिजर कोड (CrPC)
6. समाजशास्त्र आणि अपराध – सामाजिक कारणे, गुन्हे रोखण्याच्या पद्धती
7. साइबर क्रिमिनोलॉजी – डिजिटल गुन्हे, हॅकिंग, साइबर सुरक्षा
8. अपराध दृश्य विश्लेषण – गुन्हे स्थळाचा तपशीलवार अभ्यास
9. विशेष गुन्हे – बलात्कार, हत्या, चोरी, गोंधळ करणे
10. अपराध रोखणे आणि पुनर्वसन – प्रतिबंधक नीती, गुन्हेगारांचा सुधार

भारतात क्रिमिनोलॉजिस्टचे नोकरीचे संधी आणि व्यवसाय

सरकारी नोकरीचे क्षेत्र

क्रिमिनोलॉजी स्नातक भारताच्या विविध प्रमुख सरकारी संस्थांमध्ये काम करू शकतात:

संस्था	पद	कामाची प्रकृति
CBI (Central Bureau of Investigation)	क्राइम एनालिस्ट, इन्वेस्टिगेटर	राष्ट्रीय महत्वाचे गुन्हे सोडवणे
IB (Intelligence Bureau)	इंटेलिजेंस एनालिस्ट, रिसर्चर	देशाचे सुरक्षा संबंधित माहिती विश्लेषण
राज्य पोलिस विभाग	पोलिस इन्सपेक्टर, एसआই (CR), एनालिस्ट	गुन्हे सोडवणे, न्याय प्रशासन
NCRB (National Crime Records Bureau)	डेटा एनालिस्ट, रिसर्चर	अपराध आंकड़े, नीती निर्माण
NIA (National Investigation Agency)	स्पेशल इन्वेस्टिगेटर	अतिरेकवादी आणि राष्ट्रविरोधी गुन्हे
फोरेन्सिक विभाग	फोरेन्सिक एक्सपर्ट, असिस्टंट	साक्ष्य विश्लेषण, लॅब कार्य
जेल प्रशासन	प्रोबेशन ऑफिसर, सुधार अधिकारी	गुन्हेगारांचा पुनर्वसन, सुरक्षा
कोर्ट / न्यायपालिका	कोर्ट एक्सपर्ट, विटनेस	न्यायालयांत तांत्रिक साक्ष्य

खाजगी क्षेत्रातील संधी

सरकारी नोकरीच्या अलावा, खाजगी क्षेत्रातही क्रिमिनोलॉजी स्नातकांची विस्तृत मांडणी आहे:

• खाजगी जांच एजन्सी – प्राइव्हेट डिटेक्टिव, इन्व्हेस्टिगेटर
• सुरक्षा संस्थान – सायबर सुरक्षा, अंतर्गत सुरक्षा विश्लेषक
• बँका आणि वित्तीय संस्था – धोखाधड़ी विश्लेषक, जोखिम व्यवस्थापन
• कॉर्पोरेट कंपन्या – कर्मचारी पाश्चातता तपास, आंतरिक गुन्हे रोखण्य़ विभाग
• गैर सरकारी संगठन (NGO) – अधिकार संरक्षण, समाज कल्याण संशोधक
• शिक्षण संस्थान – प्राध्यापक, संशोधन सहायक, व्याख्याता

Ethical Hacker: आजकाल एथिकल हॅकरची मागणी का इतकी वाढलीय? सर्वांगीण मार्गदर्शन

वेतन आणि आय संभावना

सरकारी क्षेत्र

सरकारी नोकरीतील क्रिमिनोलॉजिस्ट किंवा अन्वेषकाचा वेतन त्यांच्या पदावर आणि अनुभवावर अवलंबून असतो:

अनुभव स्तर	वार्षिक वेतन (अनुमानित)
नवीन/स्वत: (Fresh)	₹3,00,000 – ₹5,00,000
१-२ वर्षांचा अनुभव	₹5,00,000 – ₹8,00,000
३-५ वर्षांचा अनुभव	₹8,00,000 – ₹12,00,000
५+ वर्षांचा अनुभव	₹12,00,000 – ₹20,00,000+

खाजगी क्षेत्र

खाजगी क्षेत्रात क्रिमिनोलॉजिस्टांचा वेतन अक्सर सरकारी क्षेत्रापेक्षा अधिक असतो:

• नवीन स्नातक: ₹3.50 – ₹5.50 लक्ष प्रति वर्ष
• अनुभवी पेशेवर: ₹10 – ₹25 लक्ष+ प्रति वर्ष
• वरिष्ठ विशेषज्ञ: ₹25 लक्ष – ₹50+ लक्ष प्रति वर्ष

विशेष कौशल्य (साइबर क्रिमिनोलॉजी, फोरेन्सिक साइन्स) असणाऱ्या पेशेवरांचा वेतन आणखी अधिक असतो.

भारतातील शीर्ष क्रिमिनोलॉजी कॉलेज आणि विद्यापीठ

सरकारी संस्थान

1. दिल्ली विश्वविद्यालय – BA आणि MA क्रिमिनोलॉजी
2. मुंबई विश्वविद्यालय – BA, BSc क्रिमिनोलॉजी
3. कोलकाता विश्वविद्यालय – MA क्रिमिनोलॉजी
4. मद्रास विश्वविद्यालय – BA, MA क्रिमिनोलॉजी
5. पुणे विश्वविद्यालय – क्रिमिनल जस्टिस कोर्सेस
6. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय (IGNOU) – डिप्लोमा इन क्रिमिनोलॉजी (दूरस्थ शिक्षा)

खाजगी संस्थान

1. क्रिस्टु जयंती कॉलेज, बंगलोर
2. नेहरू आर्ट्स अँड साइन्स कॉलेज, अरियालूर
3. Dr. MGR शैक्षणिक आणि संशोधन संस्था, चेन्नई
4. उषा मार्टिन विश्वविद्यालय, रांची
5. मणिपाल विश्वविद्यालय – विविध अनुप्रयोग क्षेत्रातील कार्यक्रम

ऑनलाइन क्रिमिनोलॉजी कोर्सेस आणि सर्टिफिकेशन

आजच्या डिजिटल युगात, आपल्याला घरी बसून क्रिमिनोलॉजी शिकण्याचे मार्ग आहेत:

अंतर्राष्ट्रीय प्लेटफॉर्म

• Coursera – विविध विश्वविद्यालयांचे क्रिमिनोलॉजी कोर्सेस
• edX – कॉलिंबिया, बार्कले सारख्या विश्वविद्यालयांचे कोर्सेस
• Udemy – व्यावहारिक क्रिमिनोलॉजी कोर्सेस
• LinkedIn Learning – फोरेन्सिक साइन्स आणि क्रिमिनल जस्टिस कोर्सेस

भारतीय प्लेटफॉर्म

• IGNOU (इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय) – डिप्लोमा आणि सर्टिफिकेशन कोर्सेस
• SWAYAM पोर्टल – भारतीय विश्वविद्यालयांचे फ्री कोर्सेस

आधुनिक क्रिमिनोलॉजीमध्ये सायबर गुन्हे तेजीने वाढत आहेत, त्यामुळे साइबर क्रिमिनोलॉजी आणि डिजिटल फोरेन्सिक्स सर्टिफिकेशन अत्यंत मूल्यवान आहेत.

क्रिमिनोलॉजिस्ट बनण्यासाठी सोपे पद्धती

१. योग्य शिक्षा निवडा

तुमचे स्वत:ची क्षमता, आर्थिक स्थिती आणि वेळ पाहून योग्य कोर्स निवडा. जर तुम्हाला लगेच काम सुरू करायचे असेल, तर डिप्लोमा करा. अधिक गहन ज्ञान हवे असल्यास, स्नातक किंवा पदव्योत्तर कोर्स करा.

२. व्यावहारिक कौशल विकसित करा

केवळ पुस्तकांचा अध्ययन पर्याप्त नाही. इंटर्नशिप, फील्डवर्क, गुन्हे स्थळ पर्यटन आणि व्यावहारिक प्रशिक्षणमध्ये भाग घ्या.

३. नेटवर्किंग महत्वाचा आहे

पोलिस, वकील, न्यायाधीश, अन्वेषक यांचा संपर्क करा. सेमिनार, कर्मशाला आणि सम्मेलनांमध्ये भाग घ्या.

४. संशोधन आणि कागदपत्र प्रकाशन

रिसर्च पेपर लिहा, केस स्टडी तयार करा आणि शैक्षणिक पत्रिकांमध्ये प्रकाशन करा. यामुळे तुमची विशेषज्ञता दिसून येते.

५. प्रमाणपत्र आणि अतिरिक्त कोर्सेस

FIA (Fraud Investigation), Forensic Photography, Cybercrime Analysis सारख्या विशेषीकृत सर्टिफिकेशन घ्या.

६. प्रतिस्पर्धी परीक्षांची तयारी करा

सरकारी नोकरीसाठी UPSC, अरण्य राज्य PSC, MPSC सारख्या परीक्षांची योजनेने तयारी करा.

आव्हाने आणि संभाव्य समस्या

हे काही आव्हाने आहेत जी क्रिमिनोलॉजी व्यावसायिकांना येऊ शकतात:

1. मानसिक तणाव – गुन्हे, हत्या, बलात्कार सारख्या गंभीर प्रकरणांशी व्यवहार करणे भावनिकदृष्ट्या कठीण असतो.
2. कम वेतन (आरंभात) – नव्या स्नातकांना सरकारी नोकरीतील वेतन शुरुवातीला कमी असतो.
3. लांबचा कामाचा दिवस – विशेषतः गुन्हे सोडवताना रात्रीचे काम, सतत पहारेदारी आवश्यक असतो.
4. व्यक्तिगत सुरक्षा – कधीकधी अपराधियांकडून धमकी असू शकतात.
5. शिक्षाचे उच्च मानदंड – हा क्षेत्र अत्यंत प्रतिस्पर्धी आहे, त्यामुळे उच्च अंक आवश्यक आहेत.

परंतु ही सर्व आव्हाने सामान्य आहेत, आणि योग्य मानसिकता आणि प्रशिक्षणाने तुम्ही यांवर मात केऊ शकता.

क्रिमिनोलॉजिस्ट बनण्यासाठी सुझाव आणि टिप्स

अध्ययन पद्धती

• नियमित वाचन – अपराध, न्याय, मनोविज्ञान संबंधी पुस्तके, जर्नल्स वाचा.
• केस स्टडी – वास्तविक गुन्हेशास्त्रीय प्रकरणांचा विश्लेषण करा.
• व्यावहारिक अनुभव – गुन्हे प्रयोगशाळा, पोलिस स्टेशन, न्यायालय पर्यटन करा.

मानसिक तयारी

• सहानुभूती विकसित करा – पीडितांसाठी सहानुभूती रखा, परंतु व्यावसायिकता राखा.
• भावनिक दृढता – मन शांत राखण्यासाठी ध्यान, व्यायाम, काउन्सेलिंग घ्या.
• नैतिकता – नेहमीच कानून आणि नैतिकता पाळा, काही रिश्वत किंवा भ्रष्टाचार केव्हा करू नका.

व्यावसायिक विकास

• नेटवर्किंग – सिनियर अन्वेषक, वकील, शिक्षक यांना भेटा.
• सर्टिफिकेशन – नियमित व्यावसायिक कोर्सेस आणि प्रशिक्षण घ्या.
• प्रकाशन – संशोधन पत्र, लेख प्रकाशित करा, विश्वाच्या ज्ञानमध्ये योगदान देा.

व्यक्तिगत गुणवत्ता

जे व्यक्ती सर्वोत्तम क्रिमिनोलॉजिस्ट बनतात, त्यांचे असतात:

• जिज्ञासा – “का” हा प्रश्न सर्वदा विचारतात.
• संशयप्रवणता – गृहीत सत्य स्वीकार करत नाहीत, प्रमाण शोधतात.
• धैर्य – जलद परिणाम अपेक्षा करत नाहीत, दीर्घमेয়ादी संशोधनास मान देतात.
• सत्यनिष्ठा – कोणत्याही परिस्थितीतही सत्य शोधतात.

Merchant Navy: म्हणजे नेमकं काय? समुद्रात फिरून लाखों कमवा!

संबंधित करिअर पर्याय

क्रिमिनोलॉजी स्नातक खालील संबंधित क्षेत्रांमध्येही काम करू शकतात:

करिअर मार्ग	विवरण
फोरेन्सिक साइन्टिस्ट	भौतिक साक्ष्य, DNA, रासायनिक विश्लेषण
साइबर सुरक्षा विश्लेषक	डिजिटल गुन्हे, हॅकिंग रोकथाम
लॉ प्रोफेसर	विश्वविद्यालयांमध्ये शिक्षण
सामाजिक कार्यकर्ता	पीडितांचा सहायता, समाज सेवा
न्यायालय सल्लागार – विशेषज्ञ साक्ष्य, कानूनी सहायता
अपराध संघटना विश्लेषक	सुरक्षा एजन्सींमध्ये
भ्रष्टाचार विरोधी अधिकारी – भ्रष्टाचार जांच

निष्कर्ष

क्रिमिनोलॉजी हा केवळ एक व्यवसाय नाही, हा एक आह्वान आहे – न्याय, सत्य आणि समाज सुरक्षेसाठी अपले जीवन समर्पित करण्याचा आह्वान.

जर तुम्हाला:

• अपराध समजण्याचा आवेड आहे
• गुन्हेगारी रोखायचे है
• न्याय प्रणालीतील बदल आणायचा आहे
• समाजाला अधिक सुरक्षित बनवायचे आहे

…तर क्रिमिनोलॉजी तुमच्यासाठी परिपूर्ण करिअर आहे.

आज हजारो क्रिमिनोलॉजिस्ट भारताच्या न्याय यंत्रणेचा मेरुदंड बनून काम करत आहेत, गुन्हे सोडवत आहेत, अपराधियांचा पकडणे करत आहेत आणि समाजाला सुरक्षित करत आहेत. तुमही या महान कार्यातून भाग घेऊ शकता.

विलंब न करून आज किंवा उद्याच: योग्य कॉलेजचा संशोधन करा, प्रवेश परीक्षेची तयारी सुरू करा, अपल्या प्रिय शिक्षकांना किंवा मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या, इंटर्नशिप शोधा आणि अनुभव संपादन करा

याद ठेवा, प्रत्येक महान क्रिमिनोलॉजिस्टने कधीना सुरुवात केली होती. अब तुमची वेळ आहे!

महत्वाच्या लिंक्स आणि संदर्भ

शिक्षा संबंधी अधिकृत वेबसाइट्स

• IGNOU (इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय) – डिप्लोमा आणि दूरस्थ शिक्षा: https://www.ignou.ac.in
• SWAYAM ऑनलाइन कोर्सेस: https://swayam.gov.in
• उच्च शिक्षा विभाग, भारत: https://www.education.gov.in

प्रमुख विश्वविद्यालय

• दिल्ली विश्वविद्यालय (BA, MA क्रिमिनोलॉजी): https://www.du.ac.in
• मुंबई विश्वविद्यालय: https://www.mu.ac.in
• पुणे विश्वविद्यालय: https://www.unipune.ac.in

सरकारी एजन्सी लिंक्स

• CBI (Central Bureau of Investigation): https://www.cbi.gov.in
• NCRB (National Crime Records Bureau): https://ncrb.gov.in
• भारतीय पोलिस सेवा (IPS): https://www.bprd.nic.in
• नेशनल इन्वेस्टिगेशन एजन्सी (NIA): https://www.nia.gov.in

क्रिमिनोलॉजी संबंधित संस्थान

• राष्ट्रीय अपराध बोध संस्था: https://www.ncr.ac.in
• केंद्रीय संघ सेवा आयोग (UPSC): https://www.upsc.gov.in